Mở đầu

Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 xác định ngày 9/11 hằng năm là Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được tổ chức “nhằm tôn vinh Hiến pháp, pháp luật, giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật”[1]. Từ năm 2013 đến nay, đây đã trở thành hoạt động chính trị - pháp lý thường niên. Bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu về tuân thủ và thực thi pháp luật cao hơn trước. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị nhận định: “công tác xây dựng và thi hành pháp luật còn nhiều hạn chế, bất cập”, “Tổ chức thực thi pháp luật vẫn là khâu yếu; thiếu cơ chế phản ứng chính sách kịp thời, hiệu quả”[2]. Ban hành pháp luật dù rất quan trọng vẫn chưa đủ; pháp luật chỉ phát huy giá trị khi được tôn trọng và thực hiện nghiêm túc trong thực tế. Bài viết dùng “thực hiện pháp luật” theo nghĩa chung, gồm tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng pháp luật.

1. Ý nghĩa của Ngày Pháp luật Việt Nam

Ngày 9/11/1946, Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đặt nền móng cho một Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân và quản lý xã hội bằng pháp luật. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022[3] và Nghị quyết số 66-NQ/TW đều nhấn mạnh xây dựng pháp luật phải đi đôi với tổ chức thi hành pháp luật, nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật và xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật; riêng Nghị quyết số 66-NQ/TW coi công tác xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế phát triển đất nước. Nói cách khác, vấn đề không chỉ là có luật, mà là luật được hiểu đúng, thực hiện đúng và đi vào cuộc sống. Ngày Pháp luật vì vậy có ý nghĩa trên bốn mặt:

Thứ nhất, về lịch sử và chính trị. Hiến pháp năm 1946, bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên của nước ta, xác định ngay từ Lời nói đầu ba nguyên tắc: đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo; bảo đảm các quyền tự do dân chủ; thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của Nhân dân[4]. Việc chọn ngày thông qua bản Hiến pháp này làm Ngày Pháp luật khẳng định một lựa chọn chính trị xuyên suốt: Nhà nước được xây dựng trên nền tảng Hiến pháp, quyền lực thuộc về Nhân dân, xã hội được quản lý bằng pháp luật. Tư tưởng đó tiếp nối quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ rất sớm, khi Người viết “Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”[5], và được Hiến pháp năm 2013 tiếp tục khẳng định: tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân (Điều 2); Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật (Điều 8).

Thứ hai, về giáo dục. Ngày Pháp luật là dịp để các cơ quan, đơn vị, nhà trường tổ chức phổ biến, giáo dục pháp luật một cách tập trung, có trọng tâm. Mục tiêu không chỉ là giúp mỗi người biết quy định, mà là hình thành thói quen “Sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật”[6]. Điều này càng có ý nghĩa đối với các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, vì người học là cán bộ lãnh đạo, quản lý, sẽ trực tiếp tổ chức thi hành pháp luật và lan tỏa ý thức pháp luật đến cơ quan, đơn vị và người dân khi trở về địa phương.

Thứ ba, về thực tiễn. Ngày Pháp luật là thời điểm thuận lợi để mỗi tổ chức, cá nhân nhìn lại việc chấp hành pháp luật của mình: quy định nào đã thực hiện tốt, khâu nào còn vướng mắc, nguyên nhân từ đâu, khắc phục ra sao. Nếu được tổ chức thực chất, đây là mốc đánh giá định kỳ, giúp cơ quan, đơn vị điều chỉnh cách làm, chứ không dừng ở hoạt động kỷ niệm. Vì vậy, cần chuyển trọng tâm từ “hưởng ứng” sang “thực hiện”.

Thứ tư, về văn hóa. Ngày Pháp luật hướng tới xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong toàn xã hội. Văn hóa đó không hình thành trong một ngày, mà được bồi đắp qua từng hành vi cụ thể hằng ngày: cán bộ làm đúng thẩm quyền, đúng quy trình; người dân hiểu quyền và nghĩa vụ của mình; cơ quan, tổ chức công khai, minh bạch trong hoạt động. Ngày Pháp luật là dịp củng cố những giá trị ấy, để tôn trọng pháp luật trở thành chuẩn mực tự giác chứ không chỉ là sự bắt buộc. Đây là ngày của toàn thể Nhân dân, không chỉ của người làm công tác pháp luật.

Pano tuyên truyền các khẩu hiệu trọng tâm về đổi mới tư duy xây dựng pháp luật (Quyết định số 1497/QĐ-HĐPH năm 2026)

2. Tình hình mới và những thách thức đối với tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật

Thứ nhất, khối lượng và tốc độ hoàn thiện pháp luật chưa từng có. Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV (bế mạc ngày 11/12/2025), Quốc hội thông qua “51 luật, 39 nghị quyết, trong đó có 8 nghị quyết quy phạm pháp luật”, chiếm gần 30% tổng số luật, nghị quyết quy phạm được ban hành của cả nhiệm kỳ[7]. Hàng loạt đạo luật được ban hành mới hoặc sửa đổi để đáp ứng yêu cầu cải cách thể chế, chuyển đổi số và sắp xếp tổ chức bộ máy[8]. Khi pháp luật thay đổi nhanh và rộng như vậy, mỗi cán bộ, công chức phải liên tục cập nhật, hiểu đúng và thực hiện đúng; nếu không, khoảng cách giữa quy định và hành động sẽ nhanh chóng xuất hiện.

Thứ hai, tư duy về vai trò của pháp luật thay đổi căn bản. Nghị quyết số 66-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 có hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, khả thi; tầm nhìn đến năm 2045 có hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, tiệm cận chuẩn mực, thông lệ quốc tế tiên tiến. Theo đó, pháp luật không chỉ là công cụ điều chỉnh hành vi mà còn là động lực phát triển; người dân, doanh nghiệp được làm những gì luật không cấm.

Thứ ba, kỷ luật, kỷ cương ngày càng nghiêm. Các vi phạm bị xử lý nghiêm minh theo nguyên tắc không có vùng cấm, không có ngoại lệ; kỷ cương không chỉ là trách nhiệm của cơ quan nhà nước mà còn đòi hỏi sự giám sát và tự giác chấp hành của người dân, doanh nghiệp. Nghị quyết số 66-NQ/TW xác định kiểm tra, giám sát việc tổ chức thi hành pháp luật là “nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt, thường xuyên” của các bộ, ngành Trung ương.

Thứ tư, đổi mới tổ chức bộ máy và chuyển đổi số. Từ ngày 1/7/2025, cả nước vận hành chính quyền địa phương hai cấp, kéo theo yêu cầu cao hơn về năng lực thực thi pháp luật và trách nhiệm giải trình. Nhân dân giám sát việc thực thi pháp luật ngày càng chặt chẽ, nhất là qua không gian mạng; mọi sai phạm của người thực thi công vụ dễ được phát hiện và có sức lan tỏa lớn. Chuyển đổi số giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật, thực hiện thủ tục thuận lợi hơn, đồng thời đòi hỏi cán bộ, công chức nâng cao năng lực số để thực thi công vụ minh bạch, đúng quy định.

Từ bối cảnh đó, việc thượng tôn Hiến pháp và pháp luật đang đối diện bốn thách thức chủ yếu:

Một là, khoảng cách giữa ban hành và thực thi. Nghị quyết số 66-NQ/TW nhận định một số chủ trương của Đảng chưa được thể chế hóa kịp thời, đầy đủ và tổ chức thực thi pháp luật vẫn là khâu yếu; khi văn bản mới ban hành dồn dập, nguy cơ luật có nhưng thực hiện chưa nghiêm càng lớn nếu thiếu hướng dẫn, kiểm tra và đánh giá sau ban hành. Một khẩu hiệu năm 2026 nêu yêu cầu chuyển tư duy đánh giá hiệu quả pháp luật từ “tốt trong văn bản” sang “tốt trong cuộc sống”[9].

Hai là, nhận thức và năng lực thực thi chưa đồng đều: nguồn nhân lực làm công tác phổ biến, giáo dục pháp luật còn mỏng so với yêu cầu; một bộ phận người thực thi công vụ chưa cập nhật kịp pháp luật thay đổi.

Ba là, vi phạm pháp luật, trong đó có vi phạm của một bộ phận cán bộ, đảng viên: mỗi vụ việc đều làm suy giảm niềm tin của người dân vào tính nghiêm minh của pháp luật.

Bốn là, hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật chưa theo kịp nhu cầu: cần đổi mới nội dung, đa dạng hóa hình thức, đẩy mạnh chuyển đổi số, tránh hình thức, tạo chuyển biến thực chất.

Các thách thức này yêu cầu phải có một hệ giải pháp đồng bộ, trong đó nêu gương, phổ biến, thực thi và kiểm tra, giám sát gắn với nhau.

3. Giải pháp khơi dậy tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong tình hình mới

Để khơi dậy tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, cần thực hiện đồng bộ năm giải pháp sau:

Một là, cần đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, vì đây là giải pháp có sức lan tỏa mạnh nhất và là điều kiện để các giải pháp khác phát huy hiệu quả. Văn hóa tuân thủ pháp luật bắt đầu từ sự gương mẫu của các cơ quan công quyền, cán bộ, đảng viên[10].

Hai là, cần đổi mới phổ biến, giáo dục pháp luật theo hướng sát nhu cầu thực tiễn của từng nhóm đối tượng. Nội dung phổ biến phải bám sát những vấn đề dư luận quan tâm và những quy định người nghe thực sự áp dụng trong công việc, chú ý đối tượng đặc thù; hình thức cần đa dạng hóa, đẩy mạnh chuyển đổi số, vận hành hiệu quả Cổng Thông tin điện tử phổ biến, giáo dục pháp luật quốc gia, đồng thời chú trọng giáo dục pháp luật để hình thành ý thức tự giác, không chỉ phổ biến quy định.

Ba là, cần nâng cao chất lượng pháp luật và tổ chức thực thi để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống. Nghị quyết số 66-NQ/TW xác định: “Nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật”. Mỗi văn bản pháp luật mới cần đi kèm kế hoạch triển khai, hướng dẫn rõ ràng và thời gian chuẩn bị hợp lý, đồng thời phải bảo đảm nguồn lực thực thi, bao gồm nhân lực, tài lực, công nghệ và tổ chức.

Bốn là, cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm vi phạm để bảo đảm kỷ cương. Cùng với kiểm tra, cần thực hiện hậu kiểm việc thực hiện pháp luật, công khai kết quả xử lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân khi phản ánh, kiến nghị; việc xử lý nghiêm minh, công bằng sẽ củng cố niềm tin xã hội vào pháp luật, là điều kiện của tinh thần thượng tôn pháp luật.

Năm là, cần phát huy vai trò của các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật. Có thể thực hiện ở ba hướng: đưa nội dung văn hóa tuân thủ pháp luật, trách nhiệm nêu gương và các nghị quyết mới của Đảng về xây dựng, thi hành pháp luật vào chương trình, bài giảng; gắn nghiên cứu khoa học với yêu cầu thực tiễn thi hành pháp luật ở địa phương; tổ chức tọa đàm, trao đổi chuyên đề nhân Ngày Pháp luật để cùng thảo luận cách vận dụng pháp luật vào công việc cụ thể.

Kết luận

Ngày Pháp luật Việt Nam là điểm tựa quan trọng để khơi dậy tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, nhưng giá trị thực chất của ngày này chỉ được khẳng định khi tinh thần ấy thể hiện trong hành vi tuân thủ pháp luật hằng ngày. Khoảng cách giữa ban hành và thực thi là vấn đề cần ưu tiên giải quyết. Khi pháp luật được phổ biến đúng và đủ, việc thực thi được kiểm tra nghiêm túc, tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật sẽ trở thành chuẩn mực ứng xử, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. 

Ban Biên tập Cổng TTĐT

(Tác giả: TS. Nguyễn Thị Linh Giang, Học viện Chính trị khu vực III; ảnh: Ban Biên tập)

Tài liệu tham khảo

Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022), Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

Báo Lào Cai (2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Sớm khắc phục căn bản tình trạng thực thi pháp luật được xem là khâu yếu, https://baolaocai.vn/tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-som-khac-phuc-can-ban-tinh-trang-thuc-thi-phap-luat-duoc-xem-la-khau-yeu-post910569.html, truy cập ngày 06/11/2026.

Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Hồ Chí Minh, Việt Nam yêu cầu ca (1922), in trong Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội [bổ sung tập, trang].

Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật Trung ương (2026), Quyết định số 1497/QĐ-HĐPH ngày 16/6/2026 (khẩu hiệu tuyên truyền hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026).

Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1946), Hiến pháp năm 1946.

Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2012), Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 14/2012/QH13.

Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.

Trần Thanh Mẫn (2025), Bài phát biểu bế mạc Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, https://www.vietnamplus.vn/toan-van-phat-bieu-be-mac-ky-hop-thu-10-cua-chu-tich-quoc-hoi-tran-thanh-man-post1082504.vnp, truy cập ngày 06/11/2026.