Năm 1961, Bác Hồ về thăm quê ngoại Hoàng Trù – nơi Bác cất tiếng khóc chào đời
Ảnh: Internet
Gia đình - Mái trường đầu tiên của người cách mạng
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn, phần nhiều do giáo dục mà nên”. Lời căn dặn ngắn gọn ấy hàm chứa một triết lý sâu sắc về vai trò của môi trường, đặc biệt là môi trường gia đình, trong việc hình thành nhân cách con người. Và chính cuộc đời của Người là minh chứng sinh động nhất cho triết lý đó.
Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, từ Khổng Tử đến các nhà giáo dục hiện đại, gia đình luôn được xem là tế bào đầu tiên và nền tảng căn bản nhất của quá trình hình thành nhân cách. Gia đình là nơi mà các cá nhân lần đầu tiên được tiếp xúc với các giá trị đạo đức, hình thành thế giới quan và học cách ứng xử với cộng đồng xung quanh. Những gì được tiếp nhận trong những năm tháng đầu đời từ cha mẹ, từ không khí gia đình, thường để lại dấu ấn sâu bền và khó phai mờ nhất trong toàn bộ hành trình trưởng thành của mỗi con người. Với những nhân vật lịch sử kiệt xuất, ảnh hưởng đó càng có ý nghĩa đặc biệt, bởi nó góp phần định hình không chỉ tính cách cá nhân mà còn cả chiều hướng tư tưởng và lý tưởng suốt cả cuộc đời.
Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ngày 19/5/1890 tại làng Hoàng Trù - xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An - vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học, khí phách kiên cường và tinh thần yêu nước bất khuất. Đây là vùng quê đã sản sinh ra nhiều chí sĩ yêu nước như Phan Bội Châu, Lê Hồng Phong... Bản thân môi trường địa lý - văn hóa đó đã là một nền tảng quan trọng. Song điều có ý nghĩa trực tiếp và sâu sắc hơn cả là gia đình, nơi người thanh niên Nguyễn Sinh Cung được sinh ra, lớn lên và tiếp nhận những bài học đầu tiên về đạo làm người, về trách nhiệm với cộng đồng và về phẩm giá của kẻ sĩ trước thời cuộc. Gia đình Hồ Chí Minh là một gia đình nhà Nho thanh bạch, sống giản dị và không màng danh lợi, phú quý. Tuy điều kiện vật chất không dư dả, nhưng đó lại là một gia đình giàu truyền thống học vấn, đạo đức và nghĩa tình. Lòng yêu nước, tình thương con người và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng không chỉ được cha mẹ Người truyền lại qua những lời dạy bảo, mà còn được hun đúc tự nhiên từ nếp sống giản dị, cách ứng xử giàu nghĩa tình và tấm gương đạo đức trong đời sống hằng ngày của gia đình. Chính môi trường tinh thần đặc biệt đó đã tạo nên nền móng vững chắc đầu tiên cho một nhân cách lớn và một tư tưởng lớn - tư tưởng Hồ Chí Minh.
Dấu ấn của thân phụ Nguyễn Sinh Sắc - Chí khí của người trí thức yêu nước
Thân phụ của Chủ tịch Hồ Chí Minh là cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc (1862-1929) là một trong những nhà nho tiêu biểu cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Đỗ Phó bảng khoa thi Hội năm 1901, cụ có học vấn uyên thâm, nhưng điều đáng trân trọng hơn là tư tưởng tiến bộ và nhân cách cao thượng vượt ra ngoài khuôn khổ của một nhà nho thông thường. Khi ra làm quan tại Bình Khê (Bình Định), cụ Nguyễn Sinh Sắc luôn giữ lối sống thanh liêm, gần gũi với dân, thẳng thắn bênh vực người nghèo trước cường quyền và không ngại va chạm với bộ máy thực dân phong kiến. Cụ quan niệm làm quan là để phụng sự Nhân dân chứ không phải để hưởng vinh hoa phú quý. Khi bị cách chức, cụ không màng cầu cạnh hay phục hồi chức vị, mà rời bỏ quan trường, tiếp tục cuộc đời dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cứu người.
Ảnh hưởng của cụ Nguyễn Sinh Sắc đối với Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở những lời dạy dỗ trực tiếp mà còn ở cách cụ sống, cách cụ đứng trước thời cuộc. Chính người cha ấy đã gieo vào lòng Nguyễn Sinh Cung ngọn lửa đầu tiên của lòng yêu nước, tinh thần bất khuất trước áp bức và ý thức trách nhiệm với vận mệnh dân tộc. Tư tưởng trọng dân, lấy dân làm gốc - hạt nhân xuyên suốt trong toàn bộ sự nghiệp cách mạng của Hồ Chí Minh có thể tìm thấy mầm mống đầu tiên của nó trong hình ảnh người cha cương trực, thương dân sâu sắc ấy.
Không phải ngẫu nhiên mà khi chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành bước xuống con tàu tại bến cảng Nhà Rồng năm 1911 để ra đi tìm đường cứu nước, trong hành trang tinh thần của Người đã có dấu ấn đậm nét của người cha - một nhà nho yêu nước không chịu cúi đầu trước bất công, không chấp nhận im lặng trước nỗi đau của đồng bào.
Dấu ấn của thân mẫu Hoàng Thị Loan - Suối nguồn nhân ái và đức hy sinh
Nếu cụ Nguyễn Sinh Sắc là biểu tượng của chí khí và tinh thần trách nhiệm với đất nước, thì thân mẫu Hoàng Thị Loan (1868-1901) lại là hiện thân của tình thương, lòng nhân ái và đức hy sinh. Bà Hoàng Thị Loan là người phụ nữ đảm đang, tần tảo, hết lòng vì chồng con. Một mình bà gánh vác gánh nặng gia đình để chồng yên tâm đèn sách, nuôi chí lớn. Ban ngày bà làm ruộng, làm vườn, lo bếp núc; ban đêm miệt mài dệt vải bên khung cửi. Trong cuộc sống thanh đạm, đôi khi thiếu thốn, bà vẫn tạo dựng được một mái ấm đầy tình thương yêu và nền nếp gia phong.
Điều đáng quý hơn cả ở bà Hoàng Thị Loan là cách bà nuôi dạy con cái. Không chỉ dừng lại ở những bài học lý thuyết, mà bà còn dạy con bằng chính cuộc sống của mình: Bằng tiếng hát ru ngọt ngào mang nặng hồn quê, bằng những câu ca dao dân ca thấm đẫm tình yêu quê hương đất nước, bằng sự chịu thương chịu khó mỗi ngày và bằng tấm lòng bao dung, nhân hậu với mọi người xung quanh. Những giá trị đạo lý làm người giản dị mà sâu sắc đó đã thấm vào tâm hồn của Nguyễn Sinh Cung một cách tự nhiên và bền vững.
Năm 1901, bà Hoàng Thị Loan qua đời tại Huế khi mới 33 tuổi, để lại nỗi đau và khoảng trống lớn trong ký ức tuổi thơ của Người. Sự mất mát sớm đó đã làm cho Hồ Chí Minh thấu hiểu sâu sắc hơn về nỗi khổ đau, mất mát của con người - từ đó nuôi dưỡng tình thương yêu rộng lớn và ý chí đấu tranh cho hạnh phúc của những người lao khổ. Có thể nói, từ người mẹ của mình, Hồ Chí Minh đã học được bài học đầu tiên và sâu sắc nhất về tình yêu thương con người - nền tảng nhân văn làm cho tư tưởng cách mạng của Người không luôn thấm đẫm tính nhân đạo sâu sắc.
Từ nền tảng gia đình đến tầm vóc tư tưởng của một lãnh tụ
Nghiên cứu quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh, nhiều học giả trong và ngoài nước đều nhận định rằng gia đình là một trong những nhân tố quan trọng nhất tạo nên nền móng tinh thần của Người. Những phẩm chất cốt lõi trong tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh như lòng yêu nước thương dân, tinh thần bất khuất, đức khiêm nhường giản dị, tình thương yêu rộng lớn với con người,... đều có thể tìm thấy nguồn gốc sâu xa trong môi trường gia đình mà Người được sinh ra và lớn lên.
Tất nhiên, gia đình không phải là nhân tố duy nhất. Quê hương Nghệ An với truyền thống văn hóa và tinh thần yêu nước đặc sắc, thực tiễn đau thương của đất nước dưới ách thực dân phong kiến, những chuyến bôn ba khắp năm châu bốn biển và sự tiếp thu có chọn lọc tinh hoa tư tưởng nhân loại,... tất cả đều góp phần tạo nên tầm vóc tư tưởng độc đáo của Hồ Chí Minh. Nhưng nền móng đầu tiên, vững chắc nhất, được đặt từ chính mái nhà tranh nhỏ bé ở Kim Liên, nơi có người cha chính trực, nặng lòng với dân tộc và người mẹ hiền hậu, đức độ, giàu tình thương.
Từ tình yêu gia đình, Hồ Chí Minh mở rộng thành tình yêu quê hương, đất nước và rộng hơn nữa là tình yêu thương nhân loại. Từ sự kính trọng cha mẹ và yêu thương người thân, Người phát triển thành tinh thần đại nghĩa với đồng bào và các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới. Đó là quá trình nâng tầm tự nhiên và sâu sắc của những giá trị được vun đắp từ thuở ấu thơ thành hệ thống tư tưởng cách mạng và nhân văn có ý nghĩa thời đại.
Kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh là dịp để chúng ta không chỉ tưởng nhớ và tri ân Người, mà còn gửi lòng biết ơn sâu sắc đến những người đã sinh thành, nuôi dưỡng và hun đúc nên một nhân cách lớn, một tư tưởng lớn, một con người đã cống hiến cả cuộc đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và hạnh phúc của nhân dân.
Ban biên tập cổng TTĐT
(ThS Phạm Thị Ngọc Liên,
Khoa Dân tộc và Tôn giáo, Học viện Chính trị khu vực III)