Ngày Thương binh - Liệt sĩ: Hành trình tưởng nhớ và ghi công
Với truyền thống đạo lý ngàn đời của dân tộc Việt Nam, Đảng, Chính phủ, Bác Hồ và nhân dân ta luôn dành trọn vẹn tình yêu thương cho các thương binh, gia đình liệt sĩ. Đầu năm 1946, Hội giúp binh sĩ tử nạn ra đời (sau đổi tên thành Hội giúp binh sĩ bị thương) và vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Chủ tịch danh dự. Cuối năm 1946, tại Nhà hát lớn Hà Nội, Hội đã phát động phong trào “Mùa đông binh sĩ” trên phạm vi cả nước, kêu gọi đồng bào chung tay tiếp sức các binh sĩ trên nhiều mặt trận. Tại buổi lễ phát động, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến dự và có một nghĩa cử vô cùng cảm động là cởi chiếc áo rét mà Người đang mặc để tặng các binh sĩ.
Ngày 16/02/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 20-SL “Quy định chế độ hưu bổng, thương tật, tiền tuất cho thân nhân, tử sĩ”[1]. Đây chính là văn bản pháp quy đầu tiên đặt nền móng cho công tác thương binh, liệt sĩ và người có công. Ngay sau đó ngày 26/02/1947, Quân ủy Trung ương quyết định thành lập Phòng thương binh thuộc Cục Chính trị, Quân đội quốc gia Việt Nam. Đến tháng 7/1947, tại Đại Từ (Thái Nguyên), cuộc họp do Cục Chính trị Quân đội quốc gia Việt Nam tổ chức với sự tham gia của các đại biểu Tổng bộ Việt Minh, Hội Phụ nữ cứu quốc, Đoàn Thanh niên cứu quốc và các địa phương đã đi đến thống nhất đề nghị Trung ương lấy ngày 27 tháng 7 năm 1947 là Ngày Thương binh toàn quốc. Tháng 7/1955, Đảng và Nhà nước ta quyết định đổi Ngày Thương binh toàn quốc thành Ngày Thương binh - Liệt sĩ để ghi nhận và tôn vinh những hy sinh lớn lao của đồng bào, chiến sĩ cả nước cho nền độc lập dân tộc. Trên cương vị lãnh đạo của mình, cứ vào dịp này hàng năm Chủ tịch Hồ Chí Minh đều gửi thư, quà thăm hỏi, ân cần động viên, nhắc nhở mọi người phải biết ơn và hết lòng chăm lo cho thương binh, gia đình liệt sĩ. Ngày 27/7 từ đó đã trở thành biểu tượng của lòng hiếu nghĩa, bác ái; là dịp để quốc dân đồng bào tri ân các anh hùng liệt sĩ, thương bệnh binh, từ đó khơi dậy tinh thần yêu nước, củng cố và bồi đắp niềm tin vững chắc vào sự nghiệp cách mạng mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân ta đã chọn.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt vòng hoa ở đài liệt sĩ tại Quảng trường Ba Đình, ngày 01/01/1955 (Nguồn: CD ROM: Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG Sự thật 2011)
Để làm tốt công tác Thương binh - Liệt sĩ
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành nhiều tình cảm đặc biệt cho các thương binh và anh hùng liệt sĩ đã cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Ngay từ tháng 11 năm 1946, Người đã thông báo nhận con của các liệt sỹ làm con nuôi. Suốt hơn hai thập kỷ sau đó, từ năm 1947 đến năm 1969, Người đã có 14 lần gửi quà, tiền và đều đặn viết thư thăm hỏi, động viên thương bệnh binh cùng các gia đình có công với cách mạng nhân ngày Thương binh - Liệt sỹ”[2]. Làm tốt công tác Thương binh - Liệt sĩ chính là biểu hiện sinh động của chủ nghĩa nhân văn của dân tộc Việt Nam, mà cốt lõi là lòng thương yêu con người vô hạn. Tiếp nối truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” từ ngàn đời của lịch sử văn hóa dân tộc, các anh hùng liệt sĩ, thương binh phải luôn được Tổ quốc ghi công, trở thành những biểu tượng vinh quang, những tượng đài tinh thần bất diệt trong tâm thức của các thế hệ hôm nay và mai sau.
Nguồn: CD ROM: Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG Sự thật 2011
Xác định đúng đối tượng và nhiệm vụ của công tác thương binh, liệt sĩ. Về đối tượng của công tác này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra những định nghĩa vô cùng sâu sắc và toàn diện. Người chỉ rõ: “Thương binh là những người đã hy sinh gia đình, hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ đồng bào. Vì lợi ích của Tổ quốc, của đồng bào, mà các đồng chí chịu ốm yếu, què quặt”[3]. Đó là những người “quyết hy sinh tính mệnh họ, để giữ gìn tính mệnh của đồng bào. Họ hy sinh gia đình và tài sản họ, để bảo vệ gia đình và tài sản của đồng bào. Họ quyết liều chết chống địch, để cho Tổ quốc và đồng bào sống. Họ là những chiến sĩ anh dũng của ta. Trong đó, có người đã bỏ lại một phần thân thể ở trước mặt trận. Có người đã bỏ mình ở chiến trường. Đó là thương binh, đó là tử sĩ”[4].
Về nhiệm vụ, “Đảng, Chính phủ và đồng bào phải tìm mọi cách làm cho họ có nơi ăn chốn ở yên ổn, đồng thời phải mở những lớp dạy nghề thích hợp với mỗi người để họ có thể dần dần “tự lực cánh sinh”. Đối với các liệt sĩ, mỗi địa phương (thành phố, làng xã) cần xây dựng vườn hoa và bia kỷ niệm ghi sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ, để đời đời giáo dục tinh thần yêu nước cho nhân dân ta. Đối với cha mẹ, vợ con (của thương binh và liệt sĩ) mà thiếu sức lao động và túng thiếu, thì chính quyền địa phương (nếu ở nông thôn thì chính quyền xã cùng hợp tác xã nông nghiệp) phải giúp đỡ họ có công việc làm ăn thích hợp, quyết không để họ bị đói rét”[5].
Cách làm tốt công tác Thương binh - Liệt sĩ. Người đã vạch ra những phương pháp hết sức cụ thể, thiết thực và giàu tính nhân văn: “Mỗi xã trích một phần ruộng công, nếu không có ruộng công thì mượn ruộng của những đồng bào hằng tâm hằng sản, nếu không mượn được ruộng thì chính quyền, đoàn thể và đồng bào trong xã chung sức phát vỡ một số đất mới để giúp thương binh. Chính quyền, đoàn thể và đồng bào trong xã sẽ tổ chức việc cày cấy, chăm nom, gặt hái những ruộng đất ấy. Hoa lợi sẽ để nuôi thương binh. Tùy theo số ruộng đất trích được, mượn được hoặc khai khẩn được, mà đón nhiều hoặc ít thương binh về xã. Anh em thương binh sẽ tuỳ sức mà làm những công việc nhẹ, như học may vá, đan lát, hớt tóc hoặc giúp việc phòng giấy, giúp việc bình dân học vụ trong làng… Như thế thì đồng bào mỗi xã đã được thoả mãn lòng ước ao báo đáp anh em thương binh; mà anh em thương binh thì được yên ổn về vật chất và vui vẻ về tinh thần và vẫn có dịp tham gia sự hoạt động ích lợi cho xã hội”[6].
Tiếp tục thực hiện đầy đủ, nhanh chóng, kịp thời các chế độ, chính sách đối với thương binh, liệt sĩ.
Những chỉ dẫn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác thương binh, liệt sĩ đã trở thành nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam xuyên suốt trong việc xây dựng và hoàn thiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng của Đảng và Nhà nước ta. Quán triệt sâu sắc tư tưởng đó, Đảng ta đã khẳng định trong văn kiện Đại hội XIV: “Hoàn thiện và thực hiện tốt luật pháp, chính sách đối với người có công trên cơ sở nguồn lực của Nhà nước và xã hội, bảo đảm người có công và gia đình có mức sống từ trung bình khá trở lên trong địa bàn cư trú”[7]. Nhất quán với tư tưởng của Người, quan điểm trên không chỉ thể hiện sự quan tâm, chăm lo toàn diện người có công với cách mạng, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, mà còn khẳng định đây là trách nhiệm chính trị cao cả, là đạo lý cốt lõi và nét đẹp văn hóa trường tồn của dân tộc Việt Nam.
Tổng Bí thư, Chỉ tịch nước phát biểu kết luận tại buổi làm việc về chính sách đối với người có công với cách mạng. (Nguồn: Báo Nhân dân điện tử)
Nhằm hiện thực hóa quan điểm Hồ Chí Minh về chăm lo người có công với cách mạng, Đảng và Nhà nước đã không ngừng hoàn thiện hệ thống chính sách ưu đãi theo hướng đồng bộ, toàn diện và nhân văn. Đặc biệt, Luật Người có công với cách mạng năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã tiếp tục mở rộng, chuẩn hóa và nâng cao hiệu quả thực hiện các chế độ, chính sách về trợ cấp, phụ cấp ưu đãi, điều dưỡng, chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, hỗ trợ nhà ở, giáo dục - đào tạo, giải quyết việc làm và các chính sách an sinh khác đối với người có công và thân nhân người có công. Trên thực tế, các chính sách này đã được triển khai ngày càng đồng bộ, kịp thời và hiệu quả; hàng triệu người có công được hưởng đầy đủ chế độ ưu đãi của Nhà nước, đời sống vật chất và tinh thần của người có công không ngừng được cải thiện, nhiều gia đình chính sách có mức sống bằng hoặc cao hơn mức sống trung bình tại địa phương. Cùng với đó, phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”, Quỹ “Đền ơn đáp nghĩa”, chương trình xây dựng nhà tình nghĩa, phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam anh hùng, chăm sóc thương binh nặng, tu bổ nghĩa trang liệt sĩ, hỗ trợ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai sâu rộng trên phạm vi cả nước, huy động sự tham gia tích cực của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Những hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho các gia đình chính sách mà còn lan tỏa sâu sắc truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, củng cố vững chắc khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước.
Đặc biệt, đối với các anh hùng liệt sĩ chưa tìm thấy, quy tập và chưa xác định danh tính hài cốt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách theo hướng đầy đủ, kịp thời, nhân văn; huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và giám định ADN nhằm nâng cao hiệu quả công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đáp ứng nguyện vọng chính đáng của thân nhân liệt sĩ và toàn xã hội. Thực hiện chủ trương đó, Ban Chỉ đạo quốc gia đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), với mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu các phần mộ chưa xác định được thông tin, giám định khoảng 18.000 mẫu ADN và hoàn thiện cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ[8], góp phần thực hiện hiệu quả hơn chính sách đền ơn đáp nghĩa, tri ân các anh hùng liệt sĩ và giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Có thể khẳng định rằng, việc tiếp tục hoàn thiện và tổ chức thực hiện hiệu quả chính sách đối với Thương binh, Liệt sĩ trong giai đoạn hiện nay không chỉ là yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc mà còn là sự kế thừa và phát triển tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bồi đắp truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa.
Ban Biên tập cổng TTĐT
(Thực hiện: TS Phạm Văn Hoà)
[1]Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 5, NXB CTQG, Hà Nội, tr.675.
[2]Hồng Thiết, "Tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thương binh liệt sĩ vẫn luôn là bài học quý giá", Tạp chí Cộng sản điện tử, đăng ngày 24/7/2017.
[3]Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tập 12, tr.401.
[4]Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tập 5, tr.579.
[5]Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tập 15, tr.616.
[6]Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tập 7, tr.135.
[7]Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 275.
[8] Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ: Quyết định số 27/QĐ-BCĐQG ngày 22/3/2026 ban hành Kế hoạch tổ chức phát động "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027).