Hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới 11/7 (ảnh: Internet)
1. Dân số và phát triển - Nền tảng của phát triển bền vững
Sau gần bốn thập niên kể từ năm 1987, Ngày Dân số Thế giới (11/7) đã trở thành diễn đàn để các quốc gia nhìn nhận những biến đổi nhân khẩu học đang diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh, từ đó đề ra các chính sách phát triển phù hợp với bối cảnh mới.
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, già hóa dân số, biến đổi khí hậu và những biến động địa chính trị phức tạp, dân số cần được tiếp cận dưới góc nhìn toàn diện hơn, trong đó con người vừa là trung tâm, vừa là chủ thể và cũng là mục tiêu của mọi chiến lược phát triển. Giá trị của dân số không chỉ được đo bằng quy mô mà còn được phản ánh qua chất lượng nguồn nhân lực, trình độ giáo dục, sức khỏe, năng lực sáng tạo và khả năng đóng góp của mỗi cá nhân đối với xã hội.
Phát triển dân số bền vững trước hết là phát triển con người. Điều đó đòi hỏi mọi người dân cần được tiếp cận bình đẳng với giáo dục, chăm sóc sức khỏe, việc làm và các cơ hội phát triển; đồng thời các chính sách dân số cần phải tôn trọng quyền lựa chọn của mỗi gia đình, thúc đẩy bình đẳng giới và tạo điều kiện để mọi nhóm dân cư đều có khả năng tham gia vào tiến trình phát triển. Chỉ khi con người thực sự trở thành trung tâm của chính sách, dân số mới trở thành động lực cho sự phát triển bền vững.
Thực tiễn thế giới hiện nay cho thấy bức tranh dân số đang có nhiều biến đổi. Trong khi một số quốc gia vẫn duy trì mức sinh cao và tốc độ tăng dân số nhanh thì nhiều nước phát triển lại đối mặt với tình trạng mức sinh thấp kéo dài và già hóa dân số diễn ra nhanh hơn dự báo. Bên cạnh đó là xu hướng đô thị hóa, gia tăng di cư quốc tế và dịch chuyển lao động trên quy mô toàn cầu. Những biến động này vừa tạo ra cơ hội phát triển mới, vừa đặt ra không ít thách thức đối với các quốc gia trong việc bảo đảm công bằng xã hội, duy trì tăng trưởng kinh tế và củng cố hệ thống an sinh.
2. Từ thông điệp ngày Dân số thế giới năm 2026 đến thực tiễn Việt Nam
Chủ đề ngày Dân số thế giới năm 2026 là “Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng”. Chủ đề này nhấn mạnh thanh niên là lực lượng giữ vai trò trung tâm trong quá trình phát triển, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của các quốc gia tạo điều kiện để người trẻ được học tập, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận việc làm, phát huy năng lực và khát vọng cống hiến.
Từ chủ đề này, nhiều nội dung truyền thông đang được triển khai, trong đó tập trung vào một số lĩnh vực như: nâng cao nhận thức về vai trò của công tác dân số đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; đầu tư cho thanh niên như một giải pháp căn bản nhằm nâng cao chất lượng dân số; bảo đảm quyền tiếp cận thông tin và dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản; khuyến khích mỗi cặp vợ chồng sinh đủ hai con để xây dựng gia đình hạnh phúc và duy trì mức sinh thay thế; giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh; phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống; chủ động thích ứng với già hóa dân số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao…
Trong những năm qua, Đảng và nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về công tác dân số. Nổi bật là Kết luận số 149-KL/TW ngày 10/4/2025 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 21-NQ/TW của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về công tác dân số trong tình hình mới; Luật Dân số năm 2025; Nghị quyết 262/2025/QH15 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026 -2035. Từ ngày 01/7/2026, Luật Dân số chính thức có hiệu lực với nhiều chính sách mới nhằm duy trì mức sinh thay thế; kéo dài thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai; hỗ trợ tài chính cho phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ ở địa phương có mức sinh thấp, hoặc sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Ngoài ra còn được ưu tiên mua, thuê nhà ở xã hội đối với gia đình có từ hai con trở lên, vv…
Cùng với công tác dân số, Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm công tác thanh niên thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng như: Nghị quyết số 25-NQ/TW, ngày 25/7/2008, Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá; Quyết định số 1184/QĐ-TTg ngày 01/7/2026 phê duyệt điều chỉnh, bổ sung Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030. Những chính sách này hướng đến mục tiêu xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam phát triển toàn diện, có tri thức, bản lĩnh, kỹ năng và tinh thần cống hiến, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và hội nhập quốc tế.
Thực tiễn cho thấy, công tác dân số của Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Quy mô dân số được kiểm soát theo hướng hợp lý, tuổi thọ trung bình không ngừng được nâng lên (năm 2025, tuổi thọ trung bình ước đạt 74,7 tuổi); chất lượng chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em ngày càng được nâng cao; nước ta đang trải qua thời kỳ cơ cấu dân số vàng với lực lượng lao động dồi dào. Đây là những lợi thế quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất lao động và đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, Việt Nam cũng đang đối diện với nhiều thách thức mới về dân số. Mức sinh giữa các vùng còn chênh lệch đáng kể; một số địa phương có mức sinh rất thấp, trong khi một số nơi vẫn duy trì mức sinh cao. Quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh; tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh chưa được khắc phục triệt để; chất lượng nguồn nhân lực vẫn còn nhiều hạn chế trước yêu cầu của nền kinh tế số. Hiện tỷ số giới tính khi sinh vẫn ở mức 111 bé trai/100 bé gái (cao so với mức cân bằng tự nhiên). Tổng tỷ suất sinh toàn quốc năm 2025 là 1,93 con/phụ nữ, chưa đạt mức sinh thay thế, cho thấy xu hướng sinh ít con, sinh muộn tiếp tục có chiều hướng gia tăng.
3. Một số hàm ý chính sách
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, thanh niên đang chịu nhiều áp lực về học tập, việc làm, thu nhập, nhà ở và các mối quan hệ xã hội. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn tác động trực tiếp đến quyết định kết hôn, sinh con và chất lượng dân số trong tương lai. Vì vậy, chính sách dân số cần được gắn kết chặt chẽ hơn với chính sách phát triển thanh niên. Cần chú trọng trang bị kỹ năng cho người trẻ, tạo việc làm bền vững, hỗ trợ quá trình chuyển tiếp từ nhà trường đến thị trường lao động, bảo đảm quyền tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, thúc đẩy bình đẳng giới, giảm gánh nặng chăm sóc không được trả lương và mở rộng cơ hội để thanh niên tham gia xây dựng, phản biện chính sách.
Đồng thời, giải quyết các vấn đề dân số không chỉ là nhiệm vụ của ngành dân số mà cần có sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, gắn với các chính sách về giáo dục, lao động, an sinh xã hội, quy hoạch phát triển và quản trị quốc gia. Chỉ khi các chính sách được triển khai đồng bộ và lấy con người làm trung tâm, dân số mới thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững.
4. Kết luận
Hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới không chỉ nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng mà còn là dịp để mỗi quốc gia nhìn lại hiệu quả của các chính sách phát triển con người. Một quốc gia muốn phát triển bền vững phải bắt đầu từ một dân số khỏe mạnh; một dân số khỏe mạnh được hình thành từ những gia đình hạnh phúc; và hàng triệu gia đình hạnh phúc sẽ tạo nên nền tảng vững chắc cho một đất nước phồn vinh.
Mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi người dân cần tiếp tục thực hiện tốt quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về công tác dân số và công tác thanh niên; đồng thời chung tay xây dựng gia đình hạnh phúc, cộng đồng văn minh, tạo điều kiện để thế hệ trẻ phát triển toàn diện, góp phần xây dựng đất nước Việt Nam phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.
Ban Biên tập Cổng TTĐT
(Thực hiện: TS Hồ Thị Nhâm)